Waarom gemeenten vooroplopen met AI binnen de overheid

Het gebruik van kunstmatige intelligentie bij de Nederlandse overheid groeit snel. Uit onderzoek van TNO blijkt dat het aantal generatieve AI-toepassingen bij overheidsorganisaties is gestegen van 8 in 2024 naar 81 in 2025, en die groei zet door. Opvallend is dat gemeenten hierin de absolute koploper zijn: zij nemen circa 42 procent van alle toepassingen voor hun rekening. Dat is niet verrassend wanneer je bedenkt dat gemeenten de eerste overheidslaag zijn waar inwoners mee te maken krijgen, van paspoortaanvragen tot bijstandsuitkeringen.

De meeste gemeentelijke AI-toepassingen richten zich op interne processen. Denk aan het automatisch samenvatten van vergaderverslagen, het vertalen van beleidsdocumenten of het ondersteunen van medewerkers bij het beantwoorden van veelgestelde vragen. Bij WerkSaam Westfriesland worden clientgesprekken inmiddels automatisch getranscribeerd, wat medewerkers uren per week bespaart. De gemeente Breda heeft samen met de VNG een "AI-reisgids" gepubliceerd waarin ze hun ervaringen delen: medewerkers besparen gemiddeld ruim 14 uur per maand door AI in te zetten bij routinetaken.

Maar er zijn ook toepassingen die direct ten goede komen aan inwoners. Chatbot GEM, een samenwerkingsverband tussen meerdere gemeenten, helpt inwoners bij het vinden van informatie en het doorverwijzen naar de juiste afdeling. En de Leeshulp Tolkie maakt complexe overheidsteksten toegankelijker voor laaggeletterden, een groep die vaak moeite heeft met de formele taal die gemeenten traditioneel gebruiken.

De uitdaging zit niet zozeer in de technologie, maar in de organisatie. Uit de AI Monitor Gemeenten 2025 van M&I/Partners blijkt dat er een wildgroei aan losse tools dreigt. Medewerkers ontdekken individueel de mogelijkheden van ChatGPT of Copilot, maar zonder centrale regie ontstaat een lappendeken van oplossingen die moeilijk te beheren is. Gemeenten die succesvol zijn met AI hebben doorgaans een duidelijke visie, een klein kernteam dat experimenteert, en heldere kaders voor wat wel en niet mag. Dat laatste is ook steeds belangrijker geworden nu de EU AI Act in zicht komt, waaraan gemeenten uiterlijk in augustus 2026 moeten voldoen.

De les voor gemeenten die nog aan het begin staan: begin klein, kies een concreet probleem, en zorg dat je de organisatie meeneemt. AI is geen IT-project, het is een organisatieverandering.